De koffer van mijn vader

Hier thuis in Rotterdam staat nog een houten zelfgemaakte koffer van onze vader Jan. Een koffer die een belangrijk stuk van zijn leven mee op weg is geweest, zijn jaren in Duitsland in de oorlog. Mijn vader is geboren in 1922. Zijn vader overleed aan het begin van de crisistijd in 1929, een gezin van 7 kinderen achterlatend. De verantwoordelijkheid hiervoor namen zijn moeder en zijn oudste zus. Vlak voor de oorlog werd van de Zomerhofstraat in het centrum verhuisd naar een woning in Rotterdam West. Dit was een geluk omdat hun oude woning in het bombardement van de stad verloren ging. Net zoals de winkel waar mijn vader werkte aan de Kipstraat waarvan de directeur op 14 mei de oorlogshandelingen niet vertrouwde en het personeel op tijd naar huis had gestuurd.

In 1943 is hij verplicht tewerkgesteld in Duitsland, net als ruim 500.000 andere Nederlanders die in de oorlogsjaren hier zo terecht kwamen. In de oorlog werkten in Duitsland ruim 7 miljoen dwangarbeiders. In Kassel alleen al, waar hij samen met zijn oudere broer terecht kwam, werkten 7.500 landgenoten. Mijn vader kwam te werken bij Henschel & Sohn. Een grote speler in de oorlogsindustrie die o.a. tanks, vliegtuigmotoren en locomotieven bouwde. De oorlog overleeft hebbende kwamen zijn verhalen over wat hij had meegemaakt achteraf fragmentarisch. De avond voor de dag dat hij getroffen werd door een hersenbloeding, waar hij niet meer van is hersteld, begon hij tegen mijn broer over de tijd in Duitsland te vertellen. Achteraf bleef bij ons het idee hangen dat hij mogelijk een voorgevoel van deze bloeding had en nog zijn verhaal wilde vertellen of dat de emotie hem hierbij te veel was geworden.

Vorig jaar ben ik met Wolfgang, een goede vriend van mij, na wat voorbereiding op sporentocht naar Kassel gegaan. Het Rotterdams Archief alleen al had veel materiaal in de vorm van o.a. dagboeken omdat veel Rotterdammers in Kassel tewerkgesteld waren geweest. Ook kwam ik hier achter het bestaan van de Arolsen Archives, waar een viertal documenten te vinden waren die zijn tijd in Kassel hadden vastgelegd. Wonderlijk om de naam van je vader tegen te komen op deze lijsten. Naast Kassel hebben we daar in de buurt ook de Gedenkstätte Breitenau bezocht. Nu een informatiecentrum, in de oorlog een van de vele concentratiekampen.

Er werd door mijn vader en zijn lotgenoten 6 dagen in de week twaalf uur per dag gewerkt van 7 tot 7 uur in een dag- of nachtdienst. Gewoond heeft hij in het in een houten barak in het zogenoemde Mattenberg-Lager waar meer dan 6.000 dwangarbeiders ondergebracht waren. Literatuur, waaronder het boek van Gunnar Richter over Nederlandse dwangarbeiders gedurende de oorlog in Kassel en de eerder genoemde dagboeken in het archief in Rotterdam geven een goed beeld over de dagelijks gang van zaken. Mijn vader gaf altijd aan dat Nederlandse arbeiders veel beter behandeld werden dan arbeiders uit Oost-Europa en Russische krijgsgevangenen die hier ook tewerkgesteld waren.

In Kassel hebben we een stadswandeling gemaakt in de sporen van de oorlog. Van de oude binnenstad was na de oorlog en vele bombardementen niet veel meer overgebleven. Oude fabrieksterreinen waren nu woongebied geworden, industrieterrein of de plek waar de universiteit van de stad momenteel gevestigd is. Hier staat ook het gedenkteken “Die Rampe”, wat stilstaat bij deportatie en vermoording van de joden en de versleping van dwangarbeiders in de oorlog.

De reis naar Kassel in de voetstappen van mijn vader was voor mij een bijzondere ervaring; het besef dat de oorlog gisteren was in het terugkijken ernaar, maar gelijkertijd ook al 75 jaar geleden was afgelopen.

Na afloop van de oorlog was het in Europa chaotisch. Alleen al in Duitsland liepen in miljoenen mensenmassa’s door elkaar. Overlevenden van de concentratiekampen, ontheemden, weggebombardeerde inwoners, vluchtelingen uit de Duitse Oostgebieden, terugkerende soldaten en de miljoenen dwangarbeiders die de oorlog overleeft hadden en weer naar huis wilden.

Een van die mensen was mijn vader die met een grote omweg, voor een groot deel ook lopend, met zijn houten koffer weer in Rotterdam aanspoelde. En hier weer een bestaan opbouwde. De koffer ging trouwens in onze kinderjaren nog jaren mee op onze familievakanties naar Rockanje!

Rien van der Velden

De koffer. Foto: Rien van der Velden

Identiteitsbewijs Kassel. Foto: Rien van der Velden