Het 60-jarige ASF jubileum

Op donderdagavond 24 mei ontmoetten de eerste deelnemers van de conferentie elkaar in een restaurant aan de Oranienburgerstrasse. Er waren deelnemers uit alle landen waar ASF actief is. Behalve de vertegenwoordigers van ASF, de vertegenwoordigers van de Vrienden van ASF, waren er ook de “Zeitzeugen”, de zogenoemde ‘ooggetuigen’ met hun begeleiders. 

 De volgende ochtend begon het officiële programma in de Parochiekerk aan de Klosterstrasse.  Na een uitgebreide begroeting door voorzitter Stephan Reimers en  directrices Dagmars Pruin en Jutta Weduwen, was er in ochtend tijd voor een uitwisseling van de “Vrienden”-organisaties in verschillende kleine groepen. Er zijn enorme verschillen tussen de landen waarin ASF actief is en het was interessant om naar elkaars verhalen en ervaringen te luisteren. 

‘s Middags kwamen Vrienden, staf en oud-vrijwilligers bijeen.. De waarde van een jaar vrijwilligerswerk  in het buitenland is niet te onderschatten.  Voor de meeste vrijwilligers is het de afsluiting van hun middelbareschooltijd, en een tussenstop voor ze aan hun studie beginnen. Nog altijd is het contact met de “Zeitzeugen” het  belangrijkste voor de vrijwilligers. Om  getuige te zijn van de  gevolgen van de bezetting en vervolging; de pijn en het verdriet, is voor de meeste vrijwilligers de meerwaarde van dit jaar.

De rest van de dag waren er werkgroepen met een groot variërend aanbod in thema’s.Ik koos voor de ronde “wat houdt Sühnzeichen precies in”. Hieruit volgde een interessante discussie over de begrippen “Sühnezeichen”  en “Versöhnung”, en waarom er bij ASF voor het eerste woord gekozen is. De verzoening kan alleen uitgaan van de getroffene. Sühne zeigen is een activiteit die vanuit de verantwoordelijkheid van de voormalige dader vanuit een schuldgevoel ondernomen kan worden. Verzoening kan hier uiteindelijk uit voortkomen. Verschillende oud-vrijwilligers vertelden over hun ervaringen waarin ze deze verzoening hebben ervaren. In de uitwisseling kwam ik ook aan de beurt en vertelde ik over hoe het voor mij is om in Berlijn te zijn: als kind van een moeder die op 12-jarige leeftijd gevlucht is uit Berlijn. De avond werd afgesloten met een mooie kerkdienst.  

Op zaterdag was het programma gewijd aan de verschillende presentaties van de ‘Zeitzeugen”. Ik was aanwezig bij Jack Eljon uit Amsterdam. Jack, duidelijk gewend om zijn verhaal te vertellen, gaf een boeiend verslag van zijn onderduikperiode tijdens de oorlog. Het verhaal waarin hij vertelde dat hij als 8-jarig kind na de bevrijding zijn moeder na een lange periode van haar weggeweest te zijn, haar weer vond, raakte ons allen. Na afloop werden er vele vragen aan Jack gesteld en ontspon zich een intensief en boeiend gesprek.

‘s Middags ging ik naar een bijeenkomst over een actueel project, waarbij ASF samenwerkt met vrouwen met een migratieachtergrond die in Neukölln wonen. Hieruit zijn twee boekjes ontstaan met hun verslagen en eigen biografische overdenkingen als vluchtelingen en ook over de nationaalsocialistische geschiedenis van Duitsland.  De discussie erna was interessant. Één van de vrouwen vertelde dat ze de dag ervoor op straat was uitgescholden; dat ze het land moest verlaten, dat ze hier niet thuishoorde en dat zij en haar familie naar de gaskamers gedeporteerd zouden moeten worden. Haar verdriet was groot, we waren er stil van. Ook was het confronterend dat dit op klaarlichte dag, op een drukke plek gebeurde en er niemand om haar heen het voor haar had opgenomen. Wij realiseerden ons dat ook wij niet voorbereid zijn op zo’n moment en vroegen ons allen af wat wij gedaan zouden hebben. Dit was voor mij het meest waardevolle moment van de hele conferentie. Zou ook  ik weliswaar met schaamte, zijn doorgelopen? Ook ik ben niet voorbereid op zo’n situatie. Ik schaamde me bij deze constatering.

Daarna was ik aanwezig bij een discussie over hedendaags antisemitisme in de context van de huidige politieke ontwikkelingen. De rest van de zaterdag was er een reunie voor alle (oud)-vrijwilligers, Vrienden en medewerkers om elkaar –soms na jaren- weer te zien. ’s Avonds werd er vrolijk gedanst in de kerk.

Zondag was het officiële feestgedeelte in de Französische Friedrichstadtkirche. Eerst was er een mooie dienst met prachtige koorwerken en orgelspel. Daarna volgden diverse toespraken die muzikaal werden afgewisseld door oud-vrijwilligers. Onder andere de ASF- voorzitter Stephan Reimers, Zeitzeuge Ben Yehuda, bondspresident Frank-Walter Steinmeier, president van de Zentralrat der Juden in Deutschland Josef Schuster en voorzitter van de Evangelische Kerk in Duitsland Irmgard Schwaetzer spraken. Ook kwamen er 3 oud-vrijwilligers aan het woord die over hun ervaringen vertelden. Door de demonstraties om ons heen (de AfD demonstreerde die dag in de stad, net als een grote groep tegendemonstranten) bevonden wij ons in een vreemde, streng beveiligde, vreedzame bubbel. Een groot aantal ASF-ers nam ook deel aan de grote betoging tegen populisme en racisme.

Ik kan niet anders concluderen dat ASF ons, de Zeitzeugen en Vrienden buitengewoon hartelijk heeft ontvangen en dat het een interessante, bijzondere bijeenkomst was. Alles bij elkaar een onvergetelijke tijd!

Jeanette Loeb