Reactie op Angela Merkels 5-mei-lezing

Ze zit kalm aan een zwarte tafel, met op de achtergrond de Nederlandse, Duitse en Europese vlaggen. Op bevrijdingsdag gaf Angela Merkel een (online) toespraak vanuit Berlijn, die op een groot scherm in een studio in Den Haag geprojecteerd werd, en daarmee ook op talrijke tv’s in heel Nederland te zien was.

Op 5 mei 1945 werd het grootste deel van Nederland bevrijd door de geallieerden, na 5 jaar bezetting. Vandaag de dag spreekt Angela Merkel met ‘Demut und Dankbarkeit’ -nederigheid en dankbaarheid- de Nederlandse bevolking toe. Om als vertegenwoordiger voor Duitsland te spreken over nederigheid en dankbaarheid lijkt passend, ook al heeft het begrip nederigheid voor verschillende generaties andere betekenissen. Zo is het voor mijn generatie bijvoorbeeld niet meer de taak om zich te verontschuldigen, maar om zich actief voor gemeenschappelijke waarden in te zetten, iets waar de bondskanselier ook voor pleit: het beschermen van democratie, mensenrechten en minderheidsgroeperingen, en zich uit te spreken tegen elke vorm van discriminatie en racisme. Ook al hebben sommige Nederlanders tijdens de oorlog samengewerkt met de Duitse nationaalsocialisten, deze nationaalsocialisten waren de hoofdverantwoordelijken. Deze misdaden verjaren niet en het is onze taak om ervoor te zorgen dat ze niet worden vergeten.

Dat is ook mijn eigen mening, maar hoe moeten we deze uitspraak zien, als er nog steeds mensen in Duitsland zijn die de tijd van het nationaalsocialisme alleen maar als vogelschiss in der Geschichte zien (het een ‘klein foutje’ noemen; letterlijk: een vogelpoepje in de geschiedenis)? Het klopt misschien wel in die zin dat het gaat om een tijd die zeer ongewenst en walgelijk was. Maar op geen enkele manier kan hiermee de omvang van de misdaden worden omschreven. Het blijft van belang om ervoor te zorgen dat de geschiedenis zich nooit meer zal herhalen en om ervoor te zorgen dat er lessen worden getrokken uit het verleden. Voor altijd. En hoe zien we deze uitspraak, als je de tekortschietende denazificatie in de tijd na de oorlog bekijkt? Hoe zien we deze uitspraak, als je kijkt naar het huidige antisemitisme en andere vormen van vijandigheid tegen bepaalde bevolkingsgroepen?

Solidariteit en vrijheid - daar staat de EU voor. Angela Merkel betrekt bij het begrip ‘vrijheid’ ook de covid-19 pandemie. Ze spreekt van ‘vrijheid in verhouding tot je medemens’; het beperken van individuele vrijheid, om op die manier de medemens en de bevolking te kunnen beschermen. Het gaat dus om verantwoordelijkheid. In de laatste anderhalf jaar zijn grondrechten op grote schaal ingeperkt - in Nederland en in veel andere Europese landen was dat voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog. Voor veel mensen is het moeilijk om deze beslissingen te accepteren of te begrijpen. Ik twijfel er wel aan of je die twee contexten zo precies met elkaar kunt vergelijken. Het begrip ‘vrijheid’ is namelijk erg verschillend in de verschillende situaties.

Angela Merkel noemt twee grote stakingen in Nederland; de Februaristaking van 1941 en de Melkstaking van 1943. Deze daden van verzet hadden extra aandacht verdiend. De Februaristaking, waarbij er tegen de jodenvervolging en tegen de Duitse bezetting werd gestaakt, was uniek in Europa. Als dank voor die burgermoed werden na de oorlog aan het Amsterdamse stadswapen de bijvoeglijke naamwoorden ‘heldhaftig’, ‘vastberaden’ en ‘barmhartig’ toegevoegd, met toestemming van koningin Wilhelmina. Het was een eervolle omschrijving voor de mensen die mee hadden gedaan aan de staking.

Ook het benoemen van Anne Frank en haar lot is prijzenswaardig, hoewel ook een minder ‘populair’ voorbeeld genoemd had kunnen worden. Driekwart van de joodse Nederlanders werd buitengesloten, vervolgd en uiteindelijk vermoord. Desondanks krijgt het verhaal van Anne Frank de meeste aandacht, vanwege haar gepubliceerde dagboek. Dat is op zich niet verkeerd, maar er worden op die manier duizenden mensen gereduceerd tot enkel nummers, hoewel ze een net zo belangrijk verhaal hebben gehad. En waar blijft het noemen van homoseksuelen die vervolgd werden? Mensen met een handicap? Sinti en Roma? De verdrietige verhalen van verzetsstrijders?

In Merkel’s toespraak kwam duidelijk naar voren dat zij zich bewust is van de verantwoordelijkheid die zij draagt. Ze sprak met nuance, maar sloeg ook de juiste toon aan als het gaat om emotie. De thema’s die ze aankaartte, zijn goed, maar hadden nog specifieker uitgelegd kunnen worden. Als vertegenwoordiger van de Duitse bevolking vindt ze de passende woorden. Wat ik me afvraag is of de meerderheid van de Duitse bevolking achter haar woorden staat. Ik hoop het. Dit soort toespraken zouden ook vaker aan Duitsland gericht moeten worden, ik vrees namelijk dat veel mensen zich niet genoeg bewust zijn van hun verantwoordelijkheid, zowel voor de toekomst als ook voor het verleden.