Kiezen tussen kwaden

5de ASF themamiddag, 11 november 2015 in de Hollandse Schouwburg

5de ASF themamiddag,
11 november 2015 in de Hollandse Schouwburg

Zwaar bewaakt is de Hollandse Schouwburg aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam. Er staat een container van de politie tussen stoep en fietspad, de deur is dicht en ik ben bang dat ik me vergist heb in de datum. Dan zie ik mensen binnen en ontdek een bel. Pas dan gaat de eerste deur open en zit ik eventjes gevangen in een sluis tot de tweede deur opengaat. Ik kom voor de ASF-themamiddag en vraag me af wat ik hier doe.

Het thema is ‘Kiezen tussen Kwaden - Medische en ethische dilemma's in de zorg’. Is dit thema gezien - de grote problemen in Nederland, in Europa en in de hele wereld op dit moment echt van belang? Ik zal die middag veel leren.

In de Süsskindzaal op de tweede verdieping staat de koffie klaar. Er zijn vele jonge en enkele oudere mensen. De meesten kennen elkaar.

Annemiek Gringold , gastvrouw van de schouwburg, begroet ons en geeft de geschiedenis van de Hollandse Schouwburg weer in vogelvlucht: tot 1892 was dit een theater, van 1940 tot 1945 werden hier 46.000 joodse gevangenen bijeengebracht om te worden gedeporteerd.

Laura Boerhout is onze gespreksleider de daarop volgende twee uur. Zij sluit aan bij de geschiedenis van de Schouwburg. In de zomer van 1942 was hier ook een ziekenzaal. Wie ziek was, werd in de eerste maanden vrijgesteld van transport. Ook in het Joods ziekenhuis op de Nieuwe Herengracht waren zieke mensen voorlopig veilig en werden ze niet meteen op transport gesteld.  

In welke gewetensnood joodse artsen kwamen, wordt duidelijk uit een verhaal over de Pools-joodse Adina B.Szwajger (1918-1993) destijds arts in het getto van Warschau. Zij was verantwoordelijk voor de zieke kinderen daar en voerde euthanasie uit op een aantal kinderen om hen de dood in een vernietigingskamp te besparen. Dit lag als een loodzware last op haar geweten en decennialang (45 jaar) heeft zij hierover gezwegen.

Laura vraagt waarom wij kijken naar het verleden, en wat het verleden van de joden-vervolging ons kan leren met het oog op de hedendaagse vluchtelingen. Vanuit welk perspectief maken hedendaagse hulpverleners hun keuzes?

De eerste spreekster is Hannah van den Ende, arts en historica. Zij promoveerde in de geschiedenis  der geneeskunde. Vijf jaar lang werkte zij aan haar boek 'Vergeet niet dat je arts bent', Joodse artsen in Nederland 1940-1945.  (Uitgeverij Boom 2015) De titel is ontleend aan een uitspraak van Hans Keilson (1909-2011), de bekende Duits-Nederlandse schrijver, arts en psychiater, die tijdens de Duitse bezetting onderdook in Nederland. Met hem en tientallen artsen, verplegers, hun echtgenoten en kinderen hield Van den Ende interviews over de extreme omstandigheden en grote dilemma's in de jaren 1940-1945. De cruciale vraag in deze gesprekken was: hoe staat het met de eed van Hippocrates? Die eed die elke jonge arts moet afleggen, verbiedt elke vorm van schade, door de arts toegebracht aan de patiënt. Maar wat te doen als de patiënt dreigt te worden opgepakt door de Gestapo? Het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis lag aan de Nieuwe Keizersgracht 104-114, op loopafstand van de Hollandse Schouwburg. Zieken werden in de zomer van 1942 nog niet op transport gesteld. Artsen probeerden zo veel mensen mogelijk ziek te verklaren en haalden ook niet zieken weg uit de Hollandsche schouwburg. Om deze mensen veilig te stellen, werden bij sommigen nepoperaties gedaan. Bij joodse mannen die gekeurd moesten worden voor de arbeidsdienst in Duitsland pleegden veel artsen medische sabotage en verklaarden bijna iedereen ongeschikt. De geneeskunde fungeerde op deze manier een tijdje als een soort reddingsboot. Hannah wijst erop dat de artsen van voor de oorlog een zeer groot paternalistisch verantwoordelijkheidsgevoel hadden tegenover hun patiënten. Sommige gingen zelfs ter bescherming met hun patiënten mee naar Westerbork. Het dilemma tussen identiteit als arts en moraal als mens, tussen hulpverlening en sabotage, bleef in de jaren 1940-1945 onoplosbaar. Wij zien enkele videofragmenten van de interviews. Hannah eindigt haar boeiende verhaal met de vraag: Wordt sabotage nog steeds toegepast? Hoe is dat vandaag de dag?

Sander Kramer is de volgende spreker. Hij is cultureel psycholoog, hij werkt bij de universiteit Utrecht en bij de GGZ Rivierduinen en geeft o.a. advies aan hulpverleners wat betreft omgaan met asielzoekers. Hij beantwoordt de vraag van Hannah. Schade aan de gezondheid van mensen toebrengen gebeurt tegenwoordig niet meer. Dus geen nepoperaties etc.

Ethische dilemma's in de zorg zijn er ook nu. Waar doen die zich dan voor? Er dienen zich vragen aan als: Mag men asielzoekers zorg onthouden? Bijvoorbeeld bij zware en dure behandelingen die in het land van herkomst onbetaalbaar zijn en in Nederland door de gemeenschap gedragen worden. Een vaak voorkomende diagnose is posttraumatische stress. De regel is: Als in het land van herkomst een behandeling mogelijk is, dan stopt de behandeling in Nederland. Maar wat te doen als in het land van herkomst het leven bedreigd wordt? Hulpverleners staan voor het ethische dilemma: mogen we vluchtelingen hospitaliseren om hen een veilige schuilplaats te bieden? Aan het BMA (Bureau Medische Advisering) moeten artsen melden waar en hoe zij mensen behandelen die geen verblijfsstatus hebben in Nederland. Hoe kunnen hulpverleners sabotage aan het Nederlandse gezondheidssysteem voorkomen? Aan Sander is gevraagd een handleiding te schrijven om hulpverleners met hun dilemma's een richtlijn te geven in de omgang met asielzoekers.

Albertine de BruijnBoiten, de volgende spreekster, geeft ons een kijkje in de praktijk. Zij werkt als arts en algemeen coördinator van Stichting Kruispost. Albertine is lid van de Gemeenschap Oudezijds 100. Deze richtte in 1955 een EHBO-post in voor niet verzekerde mensen die dringend hulp nodig hebben. De groep onverzekerden en ongedocumenteerden uit Nederland en Europa is nog steeds groeiende. Om meer inzicht te krijgen in de problemen waarmee Kruispost geconfronteerd wordt, kijken we naar een stukje film met hulpverleners en daklozen. Het dilemma voor haar als arts bestaat uit de vraag: Hebben patiënten die door eigen schuld niet verzekerd zijn hun recht op medische hulp verspeeld? Hoever gaat medische zorg en verantwoordelijkheid? Moet deze b.v. ook perspectief bieden? De ethiek van de samenleving en de ethiek van de hulpverlener zelf gaan niet altijd samen. Voor Kruispost-medewerkers is ieder mens gelijk. Hun dilemma is of zij wel genoeg tijd hebben voor iedere patiënt afzonderlijk. Zij willen een realistisch behandelplan opstellen, de patiënt motiveren om gezond te worden, en zij willen bereid zijn om iedere keer opnieuw te beginnen. Zij houden vol en geven de patiënt niet op. Maar hoever gaat onze verantwoordelijkheid? Waar en wanneer moeten wij een grens stellen?

Na een korte pauze wordt het publiek opgesplitst in drie groepen.

Annemiek Gringold, conservator van het Nationaal Shoah Museum in wording, leidt de groep

die ingaat op het aangrijpende verhaal van Adina Blady Szwajger. De tweede groep wordt geleid door Barbara Schöpping (coördinator ASF Nederland). In deze groep wordt gepraat over het werken met verslaafden en daklozen. Sander Kramer vertelt dat hij geschrokken is van reacties op hulpverleners van vluchtelingen. Op een feestje zeg je liever niet meer dat je met asielzoekers werkt, dat verpest de sfeer. In de derde groep met Hannah van den Ende ontstaan veel vragen over de interviews uit de film. Hoeveel verantwoordelijkheid neem je voor anderen, ook niet-Nederlandse burgers? Albertine verklaart dat niet alle huisartsen weten dat ze 80% van de kosten kunnen declareren als ze mensen zonder geld en/of zonder verzekering behandelen. Dit geldt alleen voor noodhulp. Kinderen van vluchtelingen hebben ook recht op preventieve zorg. Er meldt zich een student tandheelkunde. Hij werkt met vluchtelingen, onder andere als tolk, leraar en adviseur. Zijn voorstel is: gezondheidszorg gratis voor vluchtelingen. Op dit moment mag je aan volwassenen alleen noodzorg verlenen. Zijn familie is zelf naar Nederland gevlucht. Door veel vrijwilligerswerk in de medische zorg is deze familie er trots op een bijdrage te leveren aan de maatschappij.  

Er is een groot ethisch en medisch dilemma. Het beleid van de politiek houdt in dat de gezondheidszorg niet zó toegankelijk moet worden gemaakt dat die een belangrijke factor zou gaan vormen bij de asielaanvragen. Daarom zijn er zo min mogelijk behandelingen toegestaan. Veel maatregelen en instanties zijn gecreëerd als obstakels: zij verzwakken de aantrekkende werking van Nederland voor asielzoekers in spé. Met andere woorden: er wordt niet die zorg geboden die nodig zou zijn. Ethisch gezien wil je iedereen helpen. Medisch gezien wordt niet alles toegestaan. Wat te doen??? Het is hetzelfde dilemma als dat waarmee de joodse artsen ten tijde van de Duitse bezetting worstelden. Toen dit thema in april 2015 werd gepland, wist men nog niet dat het zo actueel zou zijn vandaag, zegt Barbara Schöpping. Wij verlaten de Hollandse Schouwburg met heel andere gedachten in ons hoofd dan twee uur eerder. Ook voor mij is nu het probleem duidelijk, het is een dilemma tussen de eigen ethiek en de maatschappelijke norm.

Angelika Finger, voorzitter Duits-Nederlandse vereniging.