Aktion Sühnezeichen Friedensdienste

Akcja Znaku Pokuty/ Służby dla Pokoju (ASF) została założona przez przedstawicieli niemieckiego kościoła protestanckiego jako reakcja hierarchii na zawód wiernych wywołany postawą kościoła ewangelickiego w czasach nazistowskich. W 1958 roku na Synodzie Kościoła Ewangelickiego Niemiec, z inicjatywy jego prezesa – Lothara Kreyssiga – odczytano wezwanie do „Akcji Znaku Pokuty” będące radykalną reakcją na zobojętnienie części niemieckiego społeczeństwa wobec krzywd wyrządzonych przez hitlerowców innym narodom.

My Niemcy rozpoczęliśmy II wojnę światową i winni jesteśmy przez to bardziej niż inni niezmierzonego cierpienia ludzkości. [...] Ci z nas jeszcze żyjących, którzy tego nie chcieli, nie uczynili też nic, aby temu zapobiec.” – tymi słowy rozpoczął wezwanie Kreyssig. Dalej wzywał swoich współobywateli do pokuty i aktywnego zadośćuczynienia, w pierwszym rzędzie skierowanego do Polski, Izraela i ZSRR. Rozwój organizacji pozwolił na wysyłanie wolontariuszy także do innych krajów, które ucierpiały w wyniku drugiej wojny światowej: Belgii, Francji, Holandii, Norwegii, Wielkiej Brytanii, Czech, a wskutek rozpadu ZSRR także na Ukrainę i Białoruś. Wolontariusze ASF podjęli pracę również w tych krajach, których wojna bezpośrednio nie dotknęła, ale gdzie jeszcze żyją ofiary tamtych czasów – poza wspomnianym już Izraelem, także w USA.

ASF została powołana do życia jako inicjatywa ogólnoniemiecka. Podział państwa uniemożliwiał jednak wspólną pracę, co doprowadziło do powstania dwóch organizacji – na Wschodzie i na Zachodzie. Akcja rozpoczęła pracę w 1959 roku w Holandii. Obywatele obydwu państw niemieckich pragnęli pomagać w budowie Akademii Społecznej w Rotterdamie, jednak wolontariuszom z Niemieckiej Republiki Demokratycznej władze nie pozwoliły na wyjazd, ponieważ cele Akcji Znaku Pokuty okazały się sprzeczne z oficjalną doktryną państwową. Szybko okazało się więc, że dla Akcji w NRD trzeba znaleźć inne formy pracy. Pojawiła się idea obozów letnich czyli dwu- lub trzytygodniowych spotkań, których uczestnicy pochodzący z różnych krajów wspólnie mieszkali i pracowali. Na ich rozwój znaczny wpływ wywierała sytuacja polityczna. W okresie początkowym obozy letnie w NRD mogły się odbywać jedynie przy instytucjach kościelnych, ponieważ Akcji Znaku Pokuty nie wolno było uczestniczyć w projektach publicznych lub komunalnych, ani pracować w miejscach pamięci. Zakaz uzasadniano propagandowym antyfaszyzmem NRD, które nie poczuwało się do winy za zbrodnie narodowego socjalizmu, przerzucając cały ciężar odpowiedzialności na Republikę Federalną. Choć oficjalnie niemożliwe było organizowanie obozów w tak zwanych braterskich krajach socjalistycznych, znajdowano możliwości pracy w małych, nieoficjalnych zespołach roboczych. I tak w 1965 i 1966 roku grupy Akcji Znaku Pokuty mogły pojechać do znajdujących się na terenie Polski byłych obozów koncentracyjnych Auschwitz, Majdanek, Stutthof, Groß-Rosen i do Wrocławia oraz do Lidic i Theresienstadt w Czechosłowacji. W 1967 i 1968 roku rząd NRD – mimo wielu oficjalnych zaproszeń z różnych miejsc pamięci – nie dopuścił do powtórzenia obozów letnich w Polsce i Czechosłowacji, odmawiając swoim obywatelom wydania paszportów. Zniesienie obowiązku wizowego między NRD a Polską i Czechosłowacją w 1972 roku bardzo ułatwiło pracę Akcji. Mimo że obozy letnie nadal mogły być prowadzone i przygotowywane tylko nieoficjalnie, wymiana funkcjonowała w obu kierunkach. Razem z polskimi, czeskimi i słowackimi wolontariuszami udało się przeprowadzić obozy letnie we wszystkich trzech krajach. W 1979 roku po raz pierwszy pojawiła się możliwość pracy w miejscu pamięci na terenie NRD, w Buchenwaldzie.

W RFN rozwinął się długoterminowy wolontariat, którego uczestnicy pracowali kilka lub kilkanaście miesięcy w projektach – początkowo związanych z odbudową zniszczeń wojennych, a od połowy lat sześćdziesiątych także w instytucjach socjalnych i projektach pokojowych. Ochotnicy opiekowali się ocalałymi z holokaustu, osobami upośledzonymi fizycznie i umysłowo, osobami z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, a z czasem uchodźcami; pracowali także w miejscach pamięci i edukacji upamiętniających ofiary narodowego socjalizmu. W 1986 roku przekazano miastu Oświęcim Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży, zbudowany z inicjatywy Akcji Znaku Pokuty – Służby dla Pokoju (od 1972 roku w nazwie organizacji zachodniej pojawił się dodatek „Służby dla Pokoju”). W dziedzinie pracy w miejscach pamięci w Niemczech i w Europie Akcja Znaku Pokuty – Służby dla Pokoju dała pierwsze, przełomowe pedagogiczne impulsy dla historycznego kształcenia młodzieży poprzez bezpośredni kontakt z ocalałymi z ludobójstwa, ich rodzinami i dziećmi. Zadawanie pytań i uczenie się poprzez osobisty kontakt i niesioną pomoc to centralny element służby wolontariuszy w ramach ASF. Obecnie około 140 wolontariuszy pracuje w Izraelu, Polsce, Republice Czeskiej, Rosji, Białorusi, Bośni, Norwegii, Holandii, Belgii, Francji, Wielkiej Brytanii i w USA.

Zjednoczenie obydwu państw niemieckich w 1991 roku umożliwiło również połączenie obydwu organizacji, działających obecnie pod nazwą Aktion Sühnezeichen Friedensdienste (Akcja Znaku Pokuty – Służby dla Pokoju).